دانشگاه امام صادق علیه السلام مطالعات اقتصاد اسلامی 2008-4102 16 2 2024 04 20 Designing a Qard al-Hasan Banking Facilities Index within the Framework of Interest-Free Banking: A Content Analysis and Best-Worst Method (BWM) Approach طراحی شاخص تسهیلات قرض‌الحسنه بانکی در چارچوب بانکداری بدون ربا با رویکرد تحلیل محتوا و روش تصمیم‌گیری بهترین–بدترین (BWM) 57 91 78087 10.30497/ies.2026.246503.2227 FA حسین سیلسپور دانشجوی دکتری مالی، دانشکده مدیریت و حسابداری، دانشگاه علامه طباطبایی (ره)، تهران، ایران محمدجواد محقق نیا استادیار گروه بانکداری، دانشکده مدیریت و حسابداری، دانشگاه علامه طباطبایی (ره)، تهران، ایران شیما احمدی استادیار، گروه حسابداری، دانشکده مدیریت وعلوم مالی، دانشگاه خاتم، تهران، ایران علی سیلسپور دانشجوی دکتری، گروه مدیریت مالی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، تهران ایران Journal Article 2024 06 15 This study aims to design a measurable, index-based framework for evaluating the performance of Qard al-Hasan facilities within the Islamic banking system. The primary objective is to enhance financial ethics, social responsibility, institutional transparency, and process efficiency. Moving beyond normative descriptions, this research conceptualizes Qard al-Hasan indices as systematic analytical tools for institutional monitoring, ensuring the provision of Sharia-compliant, interest-free facilities oriented toward economic justice. Employing a two-stage exploratory mixed-methods design, the study first utilizes qualitative content analysis of semi-structured interviews with Islamic banking experts to extract key evaluation categories and subcategories. Subsequently, the Best-Worst Method (BWM) is applied to weight and prioritize these elements. Furthermore, practical operational metrics are proposed for each subcategory to facilitate regulatory monitoring and institutional assessment. Findings reveal that the overarching social objectives of Qard al-Hasan-namely poverty reduction, economic empowerment, and social justice-form the core of performance evaluation. Additionally, institutional process quality, equitable resource allocation, and resource cycle sustainability are crucial for operational effectiveness. While not empirically assessing current bank performance, this study provides a weighted, policy-relevant framework for institutional evaluation, suggesting that future research validate and apply this index using quantitative banking data across interbank or cross-country contexts. این پژوهش به طراحی و صورت‌بندی یک چارچوب شاخص‌محور و سنجش‌پذیر برای ارزیابی عملکرد تسهیلات قرض‌الحسنه بانکی در چارچوب بانکداری بدون ربا می‌پردازد و هدف اصلی آن تقویت اخلاق مالی، مسئولیت اجتماعی، شفافیت نهادی و کارایی فرایندهای مرتبط با قرض‌الحسنه در نظام بانکی است. در این مطالعه، شاخص‌های قرض‌الحسنه نه صرفاً به‌عنوان مجموعه‌ای از مفاهیم هنجاری یا توصیه‌های کلی، بلکه به‌مثابه ابزاری تحلیلی برای پایش و ارزیابی نهادی عملکرد بانک‌ها در ارائه تسهیلات فاقد هرگونه زیادت مشروط و منطبق با اصول شریعت اسلامی مورد توجه قرار می‌گیرند. پژوهش از یک طرح آمیخته اکتشافی دومرحله‌ای بهره می‌گیرد؛ به‌گونه‌ای که در فاز نخست، با استفاده از تحلیل محتوای کیفی داده‌های حاصل از مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با خبرگان حوزه بانکداری اسلامی، مقوله‌ها و زیرمقوله‌های اصلی ارزیابی عملکرد قرض‌الحسنه شناسایی و استخراج می‌شود و در فاز دوم، اهمیت نسبی این مقوله‌ها و زیرمقوله‌ها با به‌کارگیری روش تصمیم‌گیری بهترین–بدترین (BWM) وزن‌دهی و اولویت‌بندی می‌گردد. علاوه بر این، برای هر یک از زیرمقوله‌های شناسایی‌شده، سنجه‌های اجرایی پیشنهادی ارائه می‌شود تا امکان عملیاتی‌سازی شاخص‌ها و استفاده از آن‌ها در فرآیندهای ارزیابی و نظارت نهادی فراهم گردد. یافته‌ها نشان می‌دهد که از منظر خبرگان، اهداف کلان اجتماعی قرض‌الحسنه، به‌ویژه کاهش فقر، توانمندسازی اقتصادی و تحقق عدالت اجتماعی، در کانون ارزیابی عملکرد این نهاد مالی قرار دارد و در کنار آن، کیفیت فرایندهای نهادی، عدالت در تخصیص منابع و پایداری چرخه منابع نقش تعیین‌کننده‌ای در اثربخشی قرض‌الحسنه بانکی ایفا می‌کنند. این پژوهش بدون ادعای ارزیابی تجربی عملکرد بانک‌ها، چارچوبی وزن‌دار، سنجش‌پذیر و سیاست‌پذیر برای ارزیابی نهادی تسهیلات قرض‌الحسنه ارائه می‌دهد و پیشنهاد می‌کند پژوهش‌های آتی با بهره‌گیری از داده‌های کمی بانکی و رویکردهای ترکیبی کیفی–کمی، اعتبارسنجی تجربی و کاربرد بین‌بانکی یا بین‌کشوری شاخص پیشنهادی را دنبال کنند.